 |
|
e-mail |
Actueel
adresgegevens
mededelingenkrant
persberichten
Het Museum
Het pand
Balieruimte
Exposities
Gelagkamer
Stijlkamer
Bovenzaal
Uitgaven (boeken)
Vrijwilligers
Vrienden van
Winkel
Archeologie
Werkgroep
Opgravingen
De Vergulde Swaen
Herv. kerk Heerjansdam
Pietermankerk
Slagveld
Veerplein
Genealogie Geschiedenis Zwijndrecht
Algemeen
Glasfabricage
Guanofabriek
Howard & Co
Jurgens & v/d Berg
Scheepswerf Kooiman
tuinderijen
Veiling
zoutbereiding
Zoutketen
bezettingsjaren
St. Elisabethsvloed
Doleantie
Bezettingsjaren
Watersnood 1953
Kanaal om Zwijndrecht
Dijkverhoging
Aanleg tunnel
Zwijndrechtse Nieuwlichters
Burgemeesters
Heerlijkheid Meerdervoort
Kasteel Develstein
Klooster Eemstein
Anton Verhoeven
Willy Sluiter
Clement Bezemer
Lucien den Arend
Beeldenpark
Beeldenroute
Kijfhoekkerk
Oude kerk
Lindtse kerk
Pietermankerk
Raadhuis
Rotterdamseweg 38
Watertoren
Boerderij Kerkstraat
Huis Nederhoven
Huis Walburg
Molens
Raadhuis Veerplein
Stadsgalg
Veerhuis
Meerdervoort
Heer Oudelands Ambacht
Kijfhoek
Groote Lindt
Kleine Lindt
Heerjansdam
Historische Vereniging
Lidmaatschap
Interesseavonden
Periodiek
Schenkingen
Uitgaven (boeken) (zelfde als bij Museum) Fotoarchief
Collectie Van Dam
Overige
Molens
In de 16e en 17e eeuw werden aan de rivierzijde tras-, koren- en houtmolens gebouwd, die in de loop der jaren de welvaart hielpen bevorderen. Omstreeks de eeuwwisseling (19e naar 20e eeuw) stonden er vier watermolens en zeven industriemolens. De watermolens verdwenen in 1926 omdat ze overbodig waren geworden (zie volgende alinea). Gerekend vanaf de brug over de Oude Maas, naar het oosten, stonden aan de rivier de zaagmolens De Rietvink en De Grienduil, de rijstpelmolen De Rozenburg en de oliemolens De Eendracht en Welgelegen. In het dorp zelf torende korenmolen De Hoop boven de huizen uit. De laatste molen, "Welgelegen" van 1696, is in 1935 afgebroken.
Van 1586 tot 1613 stond er te Schobbelandsambacht, naast de zoutketen, ook een papiermolen, gebouwd door Hans van Aelst. Bij het verlenen van de vergunning in 1590 aan twee Dordtenaren voor nieuwe zoutketen protesteerden de papiermakers heftig tegen de uitbreiding van de zoutketen zo dicht bij hun molen. De papierbereiding zou schade ondervinden door de damp en de rook uit de keten. De dijkgraaf en de hoogheemraden van de Zwijndrechtse Waard stelden in 1594 de papiermakers in het gelijk. De zoutkeetsbazen mochten echter doorgaan mits zij de papiermakers volledig schadeloos zouden stellen door de molenromp en bijbehorende schuur te kopen, hetgeen in 1595 geschiedde. Het interieur van de molen werd verkocht en elders gebruikt voor papierfabricage. In 1613 brandde de ontzielde molen af.
Stenen watermolen Pieterman
Bij de herbedijking in 1332 werd de Devel aan beide einden afgedamd en binnen de bedijking getrokken. De waterstand werd geregeld met molens, waarvan één de
Bovenmolen werd genoemd, die het water uit de Devel opmaalde. Wanneer die molen is gesticht is onbekend. Op 17 oktober 1882 werd
besloten de oude bovenmolen te vervangen door een stoomgemaal, die een jaar later gereed kwam. Slechts op
Één plaats van de Devel overbrugd en wel ter plaatse waar de Bovenmolen heeft gestaan.
Nadat in 1924 was besloten tot een verlaging van het waterpeil met anderhalve meter in de Devel waren de watermolen in de Zwijndrechtse Waard overbodig geworden, omdat de polders nu via natuurlijke lozing hun water kwijt konden in de Devel en de Waal.
In 1926 zijn alle watermolens gesloopt op de stenen molen aan de Molenvliet na, die later volgde en de Oudelandse molen die in 1956 sneefde.
Lindtse molen
Een aantal namen herinnert nog aan de "gemeentelandswateringen": Molenvliet, Dwarsvliet (vanaf de begraafplaats Groote Lindt met enige bochten oost-noord-oostwaarts tot aan de
Uilenvliet, Officiersvliet langs de voormalige grens Zwijndrecht en heer Oudelands Ambacht naar de Langeweg,
Vogelvliet onder Meerdervoort vanaf de Ringdijk vlakbij de spoorweg tot in de
Uilenvliet, Kempenvliet vanaf de Ringdijk bij de Kempenstoep tot in de Laurensvliet, die liep vanaf de Langeweg tot aan de Oostelijke Parallelweg.
Op 16 november 1815 was de windmolen "De Grienduil" nog houtzaagmolen, later oliemolen. Ook stond er een houtzaagmolen vlakbij de spoorbrug; deze heette
"De Rietvink".
In 1863 werd de rijstfabriek van Van Schaardenburg opgericht met de daarbij behorende
Rijstpelmolen De Rozenburg. Hierin werd ongepelde rijst gemalen. Aanvankelijk werd de molen door wind aangedreven. Later met stroom en elektromotoren. Vanaf 1908 was de firma Howard & Co. eigenaar van de fabriek.
Molen "Landzigt" aan het einde van wat nu de Emmastraat is, werd gebouwd in 1847 als korenmolen. In de omgeving van deze stellingmolen werd in 1920 het Julianadorp gebouwd. Tijdens een hevig onweer op 15 maart 1905 sloeg de bliksem in de bovenwiek, die daardoor afbrak. In 1927 werd de molen afgebroken.
Molen "Welgelegen" werd in de volksmond "De Dikke" genoemd. Zij werd gebouwd in 1696 als trasmolen: er werd tufsteen vermalen tot het zogenaamde tras dat, gemengd met gemalen schelpen, zand en water, uitstekende metselspecie opleverde, uitermate geschikt voor nat metselwerk als kademuren en sluizen.
Maar Welgelegen was een echte alleskunner. In slappe tijden zaagde de molen ook hout. Na 1859, toen door de import van goedkope duitse tras het niet langer rendabel was om tras te maken en er heel wat molens werden gesloopt, schakelde de molen over op olie. Uit kool-, lijn- of hennepzaad werd olie geperst.
Het leven op de molen was hard werken en vaak betaalde het slecht. Er werd vaak gewerkt van zes uur 's morgens tot twaalf uur 's nachts. Was er windstilte geweest, dan werd er op de vrije zaterdagmiddag doorgewerkt. Voor een vermaalde last zaad (een last is 2000 kilo) werd Hfl. 11,- uitbetaald aan het molenpersoneel. Dat geld werd verdeeld over vier man: een baas, twee knechten en een jongen. De baas kreeg Hfl. 4,40, een knecht Hfl. 2,50 en de jongen Hfl. 1,60. Meestal was het wel mogelijk om vier last per week te malen.
Het wonen op de rustiek aan de rivier gelegen molen was in de zomer een lust. Niet voor niets heette hij Welgelegen. In de winter daarentegen was er vaak last van het hoge water dat dan vrijelijk de molen en de woning van de baas in- en uitstroomde.
Hoe romantisch we tegenwoordig ook tegen molens mogen aankijken, het waren gewoon machines. Toen door middel van stoom goedkoper geproduceerd kon worden, werden de wieken stilgezet en vervielen de meeste molens. Toch konden veel mensen zich niet zomaar neerleggen bij het verdwijnen van de molens. Nadat Welgelegen in 1900 stoomaandrijving had gekregen, verscheen in de Dordrechtsche Courant van 1904 een ingezonden brief van gemeenteambtenaar J.S. Kaempf die aan de Wolwevershaven woonde en dus een fantastisch uitzicht had op de molen. In een lyrisch gedicht verwoordde hij de "weeklacht" van de molen. Blijkbaar dreigde ook afbraak, die nog even voorkomen kon worden.
In 1916 stonden slopers weer klaar en opnieuw was het een Dordtenaar die protesteerde tegen het verdwijnen van de Zwijndrechtse molen: de plaatselijk fameuze architect B. van Bilderbeek. Voor een molen betekent stilstand onherroepelijk achteruitgang.
In 1931 bouwde de gemeente een zwembassin nabij de molen.
In 1934 was het echt bijna gebeurd met Welgelegen. Afbraak kon toch nog even voorkomen worden en de vereniging De Hollandse Molen deed pogingen om de eigenaar van de molen, NV Van Epenhuijsen Verenigde Chemische Fabrieken, te bewegen de machine te restaureren. Ook de burgemeester van Zwijndrecht, de heer Jansen Manenschijn, kwam in actie. Op persoonlijke titel probeerde hij geld in te zamelen voor de restauratie. En dat deed hij niet in Zwijndrecht, maar in Dordt, bij de bewoners van de Wolwevershaven, Merwekade en Buitenwalevest. Daar zat geld, daar zat macht en juist die bewoners aan de Dordtse rivieroever hadden het "wellustige" uitzicht op de molen.
Het mocht allemaal niet baten. Bijtend schreef de Dordtse archivaris mr. J.J. Beijerman bij de afbraak in mei 1939: "De eigenaar heeft de molen jarenlang opzettelijk niet onderhouden en zoo bouwvallig doen worden, dat slopen noodzakelijk werd." En in augustus van dat jaar verscheen een ingezonden brief: "Over de schuldvraag nakaarten heeft geen zin meer, maar toch is en blijft het jammer dat de eigenares (sic) noch anderen voldoende beseft hebben wat er met de molen Welgelegen aan schoonheid zou verdwijnen."
Met het slopen van Welgelegen was Zwijndrecht zijn laatste molen kwijt.
Weeklacht van den "dikken molen" Welgelege
Op een schilderachtig punt, aan de
schoone rivier, heb ik mijn standplaats…
meer dan twee eeuwen lang.
"Welgelege" is mijn naam en… met recht.
Steeds was ik een wellust voor de oogen
van Dordtenaren en vreemdelingen. Schilders
van naam wijdden aan mij hun talent en
kwijnende Misses trachtten, met dweepende
blikken, mijn welgevormde ledematen te
omvatten en op het doek te brengen.
"Welgelege"… Ook mocht ik "Weltevrede"
worden genoemd.
Vroolijk blikte ik in het rond, beurtelings
Naar het zuiden of noorden, naar het oosten
Of westen, en… lustig draaide ik er op los.
Nu echter - sinds eenigen tijd - ben ik
Tot werkeloosheid gedoemd en is mijn tevredenheid geweken.
Niet meer worden mijn wieken door
Kleurige zeilen omspannen, niet meer voel ik
De verrukkelijke trilling mijner ledematen…
Ik sta te druilen en te peinzen, steeds
turende naar het westen…, de zijde van waar
tergende winden mijn onmacht bespotten en
buien en regenvlagen mij in het aangezicht
zwiepen, om tranen te doen druppelen langs
mijn koude en huiverende gestalte…
En… met erger word ik nog bedreigd!
Reeds heeft men een smakeloos gebouw
aan mijn' voet geplaatst, waardoor de omgeving
wordt ontsierd… een reusachtig schilderhuis…
als of men het nodig acht mij als een
gevangene te bewaken!
"Gevangene"? Ja…misschien wel
"ter doodveroordeelde"!
Immers - zal men de berichten in de
nieuwsbladen gelooven -, dan word ik met
afbraak bedreigd.
Afgebroken! Eene rilling vaart mij
door de leden, als ik er aan denk! Ze
zullen beginnen - de snoodaards - mij van
mijn schoonste sieraad, mijn trouwe wieken,
te berooven, mijn hart en ingewanden uit
het lichaam rukken, om mij - verder - misschien -
nog eenigen tijd, als een vormlooze
klomp, ten spot van het Nederlandsche
volk, het aanzijn gunnen.
Wee mij, als dat moet gebeuren!…
Liever dale het hemelvuur, dat mij zoovele
jaren heeft gespaard, op mij neder!
Moge het mij, alvorens het zoover
moet komen, in vlammen doen opgaan!
Zoo jammerde en weeklaagde de arme molen.
En een van zijne trouwe vrienden en
bewonderaars, begreep zijne smart.
Zoo gaarne wilde hij troostgronden aanvoeren,
maar hij kon die niet vinden.
Doch, wat hij wèl kon, was, een afbeelding
van den treurende doen vervaardigen
om ze aan eenige van diens vereerders en
overburen aan te bieden.
Wordt de omgeving nog verder ontsierd,
zoo kunnen wij ons het beeld van den
vriend voor den geest roepen, zooals
eenmaal was en zooals wij hem zoo
gaarne aanschouwden.
Dordrecht, Februari 1904, J.S. Kampff