De
Vergulde SwaenZwijndrechtse boerderijen; het landleven vroeger (06-06-03 t/m 28-09-03)
Zwijndrecht... boerderijen waard??
Hoewel daar steeds minder van terug te vinden is, stond Zwijndrecht de laatste
eeuwen bekend als tuindersdorp..
Vooral Walburg was een aaneenschakeling van
tuindersbedrijven..
Toch was de gehele waard vanaf de herbedijking in 1331 één
groot landbouwgebied. In eerste instantie had deze landbouw vooral een zelfverzorgend
karakter. In de 15e en 16e eeuw kwam de nadruk steeds meer te liggen op handelsgewassen..
De oppervlakte van de Zwijndrechtse Waard is officieel 2450 hectare. Volgens
de onderzoeker P.J. Horsman is dat 2690 morgen of 2456 ha. Een morgen is een
stuk land dat in het verleden in één morgen geploegd kon worden.
Volgens de belofte van graaf Willem, gedaan op 14 januari 1332, kreeg iedere
ambachtsheer voor een bijdrage van 1/16 in de algemene kosten, een ambacht van
168 morgen of 153,5 ha., 1/16 deel van de Waard. Degenen die tweemaal zoveel
bijdroegen kregen een dubbel stuk.
De ambachten werden verdeeld in
hoeven van 24 morgen (21,9 ha.). Er werd en eigen Zwijndrechtse roedemaat gehanteerd,
die het midden hield tussen een Schouwse roede (3,72 m.) en een Putse roede
(4,08 m.) en welke een lengte had van 3,90 m., om "haer land mede te meten ende
onsen pacht mede te betalen". Dat betekent dat een vierkante Zwijndrechtse roede
= 15,21 m2, en 1 morgen (= 600 vierkante roeden) = 0,913 ha. (1 ha. = 1,095
Zw. morgen)..
Waarschijnlijk werd op elke hoeve een boerderij gesticht. In
het middengebied van de Waard echter zijn praktisch alle boerderijen nadien
weer verlaten, of is men er misschien zelfs nooit aan begonnen om zich daar
te vestigen. Men woonde niet graag in het lage deel van de Waard, misschien
niet zozeer uit angst voor overstromingen, als wel wegens het elke winter dras
staan van het land door de zwakke bemaling. Vrijwel alle boerderijen liggen
dan ook op of vlak bij de Ringdijk of op of bij de kaden langs de Waal en de
Devel. Lagen ze niet op de dijk of de kade, dan werd het erf opgehoogd tot een
woonheuvel (of was het reeds)..
De meeste middeleeuwse boerderijen waren
van hout. Toch waren er in de Zwijndrechtse Waard opmerkelijk genoeg minimaal
drie deels uit baksteen bestaande hoeven bekend; de zogenaamde " steenen camers"
Zowel Develstein, Meerdervoort als de Waelneshoeve in H.I.Ambacht worden in
oude geschriften zo omschreven.
In de loop van de 16e en 17e eeuw zijn
er in de Zwijndrechtse Waard schitterende stenen rietgedekte boerderijen gebouwd.
In tegenstelling tot bijv. de Alblasserwaard zijn er daarvan weinig bewaard
gebleven. Met name in Hendrik Ido Ambacht staat nog een aantal zeer oude exemplaren..
Develstein
Gebouwd::
Gesloopt: 1969
Bewoners: Van Gilst
Bijzonderheden::
De Heerlijkheid Lievershil, in de noordwesthoek van het vroegere "eiland, de
Kortambachten", ten zuiden van de "Vaart", werd in leen gegeven aan Willem van
Duyvenvoorde. Hij bouwde het gegrachte huis Develstein. De heerlijkheid kende
twee hoeven, waarvan de ene bestond uit het noordelijke stuk van Lievershil
en de oostelijke helft van de Develpolder. De andere was Develstein. De hoeve
werd beheerd door de "heerlijke boerderij", gelegen op een woonheuvel, naast
het kasteeltje Develstein. Dit was een zogenaamd waterkasteel en lag lager.
De voorganger van de in 1969 afgebroken boerderij was een fraai 16e-eeuws bouwwerk..
Develzicht, Kijfhoek 155
Gebouwd: 17e eeuw ??
Gesloopt: afgebrand
1922, herbouwd in 1923 door fam. Lagendijkk
Bewoners: o.m. fa. Lagendijk,
fam. Damm
Bijzonderheden::
Deze boerderij werd omstreek 1730 betrokken door
Jan Dekker Marinusz (geb. 1697). Momenteel heeft de hoeve geen agrarische bestemming
meer..
Met rieten kap, afgebrand in 1922 Door olielamp tegen zolder, alle
beesten overledenn
Schouten Ringdijk
Gebouwd::
Gesloopt:
1968 (?))
Bewoners::
Bijzonderheden::
De boerderij van de familie Schouten
aan de Ringdijk. Rechts is de nog bestaande bebouwing op de hoek Ringdijk/Veerplein
zichtbaar..
In het pand hebben zeven generaties Schouten gewoond. De boerderij
is in verband met de dijkverhoging in de jaren zeventig afgebroken..
Schouten Rotterdamseweg
Gebouwd::
Gesloopt: --
Bewoners: Jan Floris Schouten, Dirk Schoutenn
Bijzonderheden::
Jan Floris
Schouten kocht het pand rond 1923. Zijn zoon Dirk nam het over na zijn trouwen
medio 1937 en bewoonde het tot 1998..
In het pand was ook jarenlang een dierenartspraktijk
gevestigd..
Panoord
Gebouwd: 1925
Gesloopt: 2001
Bewoners: Visser; padvinders
Bijzonderheden::
Al in 1777 wordt er in oude stukken
gesproken over een boerderij op deze plaats.
Vele jaren boerde op Panoord
de familie Visser, afkomstig van de "Wevershoeve" te Rijsoord. Als eerste C.T.
Visser, overleden in 1934. Hij werd opgevolgd door zijn zoon J.L. Visser (Jan),
overleden in 1973..
In de zomer van 1932 werd Panoord verwoest door brand,
ontstaan door hooibroei. Oktober van datzelfde jaar werd door de zoon van J.L.
Visser, de achtjarige Kees (overleden 18-12-2002) de eerste steen gelegd voor
het "nieuwe" Panoord. In 1957 nam C.T. Visser (Kees) het bedrijf over van zijn
vader..
Vanwege de plannen van de gemeente moest de familie Visser de boerderij
al in 1975 verlaten. Panoord werd in okt./nov. 2001 afgebroken. Tot die tijd
werd de boerderij gebruikt door de Padvinderij..
De Wijden Blick,
Langeweg 59
Gebouwd: 1922
Gesloopt: --
Bewoners: Monhemius,
Schouten
Bijzonderheden::
Monhemius was dezelfde eigenaar als van De Vergulde Swaann
De hoeve werd omstreek 1860 betrokken door het geslacht Monhemius, afkomstig
van de schuin tegenover gelegen hoeve "panoord". Dit eertijds predikantengeslacht
kwam door huwelijk in Heer Oudelands Ambacht terecht. Johan Adolf Frederik Monhemius
Johan Adolfszoon, geboren te Buurmalsen in 1764 was predikant te Zoelen, later
leraar. Hij was gehuwd te Molenaarsgraaf in juli 1791 met Maaijke Vlasblom uit
Hendrik-Ido-Ambacht. Zij was de enige dochter van Anthonius Vlasblom, schepen
van Hendrik-Ido-Ambacht en herbergier in "De Vergulde Swaen"..
Corrie
v/d Berg-Kool Langeweg 392
Gebouwd: 1869
Gesloopt: --
Bewoners: v.
Dijk, Timmers, v/d Berg
Bijzonderheden::
Eerste steen gelegd door Jacoba
van Dijk. In 1955 door boer Kool gekocht t.b.v. zijn dochter, die er in 1955
met haar man Teus v.d Berg introk die het eerst huurde van haar vader..
Dordwijck, Langeweg 422
Gebouwd: 1917
Gesloopt: --
Bewoners: v/d
Hoek, Fransen
Bijzonderheden::
In 1917 door een architect ontworpen
voor de gebroeders v/d Hoek die er slechts zo´n vijftien jaar woonden.
Pand staat bekend als de "Appel van Oranje". Fruitboomgaard, enige tijd ook
een restaurant..
´t Hofff
Gebouwd: 1950
Gesloopt: --
Bewoners: Van 't Hof(f), Pons
Bijzonderheden::
De bekende familie Van ´t Hoff ontleent haar familienaam aan deze boerderij.
Zij leverde niet alleen een burgemeester en diverse dijkgraven, maar ook de
bekende geleerde en Nobelprijswinnaar prof. Dr. Jacobus Henricus van ´t
Hoff (1852 - 1911)..
De oorspronkelijke boerderij, een dubbele dwarsdeelboerderij
met een bijschuur met enkel dwarsdeel, brandde na een blikseminslag in 1945
geheel af..
Thijs Leendert Pons was van 1942 tot 1955 de laatste dijkgraaf
van de zelfstandige Zwijndrechtse Waard. De boerderij is in de nacht van 21
op 22 juni 1945 afgebrand. De rieten kap van de voorste schuur werd door de
bliksem getroffen en vatte vlam. Toen het dak instortte sloegen de vonken door
de luchtdruk omhoog, over naar de andere schuur en woning, eveneens voorzien
van rieten kap. Mevrouw Pons had de tegenwoordigheid van geest om het foto-album
te redden..
Vanaf 1956 is stukje bij beetje de boerderij onteigend. Eerst
een stuk van 20 ha. buitendijks, voor bedrijventerrein later de ca. 50 ha voor
woningbouw. De woning en schuur zijn later sportzaal en kantine geworden..
v. Wingerden Kerkstraat
Gebouwd: 17e eeuww
Gesloopt: 1977
Bewoners: van Wingerden
Bijzonderheden::
Deze boerderij was de "ambachtsheerlijke"
boerderij van Zwijndrecht en dateerde uit de zestiende eeuw. Het bouwwerk is
in 1977 (er waren toen inmiddels zes woningen in) op advies van Gemeentewerken
gesloopt omdat het niet zou passen in het ontwikkelde bouwplan ter plaatse.
Hoewel het pand op voorspraak van een actiegroep op de tijdelijke monumentenlijst
is geplaatst, heeft de boerderij het niet gered; economische belangen wogen
zwaarder dan het cultureel erfgoed..
Bakenstein
Gebouwd:
Gesloopt: 19
Bewoners: Kool
Bijzonderheden:
In 1336
was de herdijking van de Zwijndrechtse Waard definitief tot stand gekomen. Toen
het land begaanbaar was geworden, heeft men om te beginnen vanaf de achterkade
aan de Waal een rechte lijn getrokken dwars door de Waard. Na een tweetal kilometers
die bestaan uit rechte stukken tussen gemeten punten (gelijke afstanden tussen
Waal en Devel), was men, vlak voor de "Tol", het spoor bijster. Er werd besloten
vanaf dit punt te raaien (het uitzetten van een lijn gericht op een bepaald
punt) op Dordrecht. Men koos daarvoor de Tolbrugtoren aan de Oude Haven.
De langs deze lijn aangelegde Langeweg deelde de Waard in twee delen. Zij vormde
de grens tussen de noordoostelijke en zuidwestelijke ambachten en fungeerde
tevens als waterscheiding tussen de Waal- en Develpolders. Uitgaande van de
Langeweg zijn eerst de "hoofd"landen van de ambachten uitgezet. Daartoe is precies
op het midden van de Langeweg, tussen de Waal en ´t Feer, een baak geplaatst.
De naam "Baak" is nog steeds in zwang voor de omgeving van dit punt en is verder
ook overgeleverd in de naam van het gegrachte huis "Bakestein". De laatste 6
jaar van het bestaan van de boerderij is zij in gebruik geweest van de scouting
(de padvinderij: De Camerons en Hatweo).
Rond 1974 is de boerderij afgebroken
en zijn de scouts (dwz de jongens) naar de overkant van de Rotterdamseweg (zo
heette de Langeweg toen nog - Bakestein had huisnummer 312) verhuisd, om een
jaar later ´definitief´ te verhuizen naar Panoord.
De
Vink
Gebouwd:
Gesloopt: 1958
Bewoners: fam. Vink, fam. Stehouwer
Bijzonderheden:
De bijbehorende hoeve bestond uit de westelijke helft van
de Develpolder en een stuk van de polder Groote en Kleine Lindt. Met een puntje
van de "Geer" mat deze hoeve 33,2 ha., dus anderhalve hoeve op basis van een
hoevegrootte van 22,1 ha.
De oorspronkelijke boerderij van deze hoeve was
waarschijnlijk gecombineerd met het "heerlijke huis", de hofstede "de Vink".
Dit was in het verleden een voorname boerderij. In de 16e en 17 e eeuw werd
ze bewoond door de familie Vink, waarvan de leden enkele malen schout waren
van de Groote Lindt.
Het was tot aan de afbraak een houten, eenbeukige
driedubbele dwarsdeel-kapelletjes-boerderij met een groot stenen huis.
Munnikensteeg
Gebouwd:
Gesloopt:
Bewoners:
Bijzonderheden:
Boerderij aan de Lindelaan
Velen van u zullen zich deze boerderij
nog herinneren.
De laatste jaren stond de boerderij eenzaam en zonder (achter)land aan de Lindelaan, nummer 68, ter hoogte van het toenmalige veilingterrein. De boerderij moest plaats maken voor nieuwbouw. Woningen en kantoorpanden verrezen in de driehoek veilingterrein, Lindelaan en spoorlijn. De boerderij is gebouwd in 1604 (volgens de gevelsteen) en is afgebroken in het begin van de jaren zestig.
Marinus van de Ruit en zijn vrouw Pietertje Stolk (foto) waren met hun gezin, de laatste bewoners van dit monumentale pand. Het was niet hun eigendom, maar ze hebben daar wel lang en met veel trots ge-woond. Eerst huurden zij een deel, later de gehele boerderij.
Hoeve aan Kijfhoek 39 te Kijfhoek
Werd
in 1863 gebouwd in opdracht van Willem van Gilst Fransz (geb. in Kijfhoek in
1806) van de naastgelegen hoeve aan huidige Kijfhoek 35. Zijn dochter Willemina
Marie van Gilst legde op 8 juni 1863 de eerste steen, aan welke gebeurtenis
een steen herinnert boven de ingang van het woonhuis.
Tegenwoordig heet de
hoeve "Jamma-Hoeve" en is geheel gerestaureerd.
Hoeve aan Kijfhoek
35 te Kijfhoek
Deze nog bestaande hoeve wordt reeds in 1692 genoemd.
Volgens een steenlegging werd de hoeve in 1799 verbouwd. Een der eerste bewoners
was Corstiaan Willemsz Vlasblom (geb. 1668).
Hoeve Eemstein aan de Munnikensteeg 55 te Kijfhoek
Gelegen
aan de westkant van de gemeente Zwijndrecht, aan het binnenwater van de Devel.
De naam komt van het gelijknamige klooster. De landerijen van deze boerderij
bedroegen volgens overlevering 140 morgen. Het land liep vanaf de hoeve tot
Hendrik-Ido-Ambacht toe, langs de Ambachtsesteeg, noordwaarts. Volgens een oude
tekening van de hoeve met de landerijen uit het jaar 1765, die zich bevindt
bij een nakomeling van een der eigenaren, stond op deze plaats toen reeds een
boerderij. Ongeveer op de plaats van het vroegere klooster zijn bomen te zien.
Dit terrein stond namelijk vol met notenbomen.
De
familie Leeuwenburg rond 1900
Rond 1600 woonde Adriaen Cornelisz Jeiskoot (Ieiskoot) op de ruine van
dit klooster. Op de funderingen van het klooster zal Jeiskoot een huis hebben
laten bouwen en het boerenbedrijf hebben uitgeoefend. Hij was schout van Kijfhoek.
Vele nakomelingen van hem werden later in de kerk begraven. Hij overleed in
1624. Het familiewapen dat zijn grafsteen in de Kijfhoekkerk sierde is tijdens
de franse bezetting uitgehakt (vanwege het gelijkheidsprincipe).
Op 9 mei 1890 brandde de oude hoeve
Eemstein af. Bij de herbouw kwam de hoeve precies andersom gezet. De funderingen
van de muur zijn nog in het weiland achter de schuur te zien. De reden voor
deze verandering lag in het feit dat Jan Leeuwenburg het een erg warm huis vond.
Nu de kop naar het noorden lag, was er meer schaduw.
Hoeve aan de
Develweg 1 te Heerjansdam.
Deze uit 1783 daterende boerderij bestaat
thans nog. Vermoedelijk duidt dit op een herbouw. Een der oudst bekende bewoners
was het geslacht Captein.
Klederdracht
mw. Leeuwenburg (van Eemstein)
Op de Zuidhollandse eilanden was de klederdracht, die vermoedelijk in de 17e
eeuw ontstond, algemeen goed, zowel voor rijk als voor arm. Armeren bezaten
niet veel gouden sieraden of juwelen en droegen zilveren krullen die met goud
waren overtrokken of zelfs koperen krullen.
Op werkdagen droegen de
vrouwen meestal een gehaakte muts van wit breikatoen, verder een jak en een
baaien rok, en soms een eenvoudige keuvel zonder kant.
vrouw Thibaut.
Op de Zuid-Hollandse eilanden kwamen er vrijwel geen verschillen voor in
stijl of mode. Wel ontwikkelde zich een duidelijk zichtbaar standsverschil.
Dat bleek uit:
- de breedte van de kantstrook van de keuvel;
- de kwaliteit
van de kantstrook;
- het aantal slagen of windingen van de gouden krullen;
- het gehalte van het goud;
- de grootte van de sierspelden;
- het dragen
van meer stellen sierspelden en zijnaalden of stukken;
- de kwaliteit van
de halskettingen.
Niemand waagde het krullen of kant te dragen die niet
in overeenstemming waren met afkomst of bezit. Sociale controle was er altijd.
Rond de eeuwwisseling begon de werkelijke klederdracht uit te sterven. De rijke
stand schafte als eerste de klederdracht af en kleedde zich naar de stadse mode.
Jak en rok werden vervangen door stadse japonnen, maar de kanten keuvel kon
men voorlopig nog niet missen. In de jaren volgend op de eerste wereldoorlog
werden ook deze langzamerhand afgelegd.
Omstreeks 1925 was in de klederdracht
nauwelijks nog sprake van statussymbolen. Alleen de gouden krullen gaven enige
houvast. In die tijd waren het vaak de eenvoudigste vrouwen die zich met kostbare
kanten keuvels tooiden en de klederdracht nog enige tijd in ere hielden.
Toen begonnen ook de traditionele gebruiken te vervagen. Rouwkleding, kant en
sieraden droeg men in voorheen niet toegelaten combinaties.
De klederdracht
van deze streek werd eeuwenlang gekenmerkt door haar fraaie bonte kleuren, maar
na 1920 trad een grote versombering in. In de dracht overheerste nu het zwart,
dat eerder voornamelijk werd gebruikt voor rouwkleding. Slechts af en toe kwam
het tussen 1930 en 1940 voor dat keuveldragende vrouwen bruin of donkerblauw
droegen. Dit werd steeds zeldzamer en het liep af met de Zuid-Hollandse klederdracht.
De boerderij Panoord.
